Antalya’da düzenlenen Birleşmiş Milletler (BM) COP31 İklim Zirvesi’nde, iklim kriziyle mücadelede yerli halkların ve yerel toplulukların toprak haklarının korunmasının önemi bir kez daha gündeme geldi. Amazonlardan Kongo Havzası’na, Orta Amerika’dan Endonezya’ya kadar milyonlarca hektarlık orman alanının madencilik, petrol, doğal gaz ve endüstriyel tarım faaliyetlerinin tehdidi altında bulunduğuna dikkat çekildi.
Küresel Toprak Toplulukları İttifakı (Global Alliance of Territorial Communities) Genel Sekreteri Juan Carlos Jintiach ile Earth Insight Direktör Yardımcısı M. Florencia Librizzi, IPS haber ajansında yayımlanan ortak yazılarında, iklimin korunmasının yerli halkların yaşadıkları topraklar üzerindeki haklarının güvence altına alınmasından ayrı düşünülemeyeceğini vurguladı.
Yazıda, hükümetlerin bir yandan yerli halkların ve yerel toplulukların biyolojik çeşitliliğin korunmasına katkılarını kabul ederken, diğer yandan bu toplulukların yaşam alanlarında madencilik, petrol sondajı, endüstriyel tarım ve büyük altyapı projelerine izin vermesinin çelişki yarattığı belirtildi.
Yerli halkların topraklarının yalnızca ekonomik kaynaklar olarak değerlendirilemeyeceğine dikkat çekilen yazıda, bu alanların kimlik, kültür, geçim kaynakları, geleneksel bilgi, manevi yaşam ve kendi geleceğini belirleme hakkıyla doğrudan bağlantılı olduğu ifade edildi.
2030’A KADAR 160 MİLYON HEKTARLIK ALAN İÇİN TAAHHÜT
Brezilya’nın Belém kentinde 2025 yılında düzenlenen COP30 İklim Zirvesi’nde yerli halkların toprak haklarının korunması açısından önemli bir taahhütte bulunuldu.
Hükümetlerarası Toprak Mülkiyet ve Kullanım Hakları Taahhüdü (ILTC) kapsamında 17 ülke ve bir bölgesel yönetim, 2030 yılına kadar toplam 160 milyon hektarlık alanda yerli halkların ve yerel toplulukların toprak haklarını güçlendirmeyi kabul etti.
Taahhüde göre en az 80 milyon hektarlık alanda toprak üzerindeki hakların resmen tanınması, hakları daha önce tanınmış diğer 80 milyon hektarlık alanda ise yerel yönetim ve koruma mekanizmalarının güçlendirilmesi hedefleniyor.
Bu çalışmaların desteklenmesi amacıyla 2026-2030 dönemini kapsayan 1,8 milyar dolarlık Orman ve Toprak Hakları Finansman Taahhüdü de oluşturuldu.
Ancak Juan Carlos Jintiach ve M. Florencia Librizzi, bir yıl sonra Antalya’da gerçekleştirilen COP31’in önündeki temel sorunun bu vaatlerin uygulamaya geçirilmesi olduğunu belirtti.
Yazıda, toprak haklarının yalnızca yasal olarak tanınmasının yeterli olmadığı, bu hakların fiilen kullanılabilmesinin ve toprakların endüstriyel faaliyetlere karşı korunmasının gerektiği vurgulandı.
YERLİ HALKLARIN KORUDUĞU ORMANLARDA KAYIP 16 KAT DAHA AZ
Earth Insight tarafından yayımlanan yeni araştırma, yerli halkların yaşadığı ve koruduğu ormanların iklim kriziyle mücadeledeki önemini ortaya koydu.
Araştırmaya göre Peru Amazonları’nda, dış dünyayla temas kurmadan yaşayan veya ilk temas aşamasında bulunan yerli halklar için oluşturulmuş mevcut ve önerilen koruma alanlarında orman kaybı, bu alanların dışındaki ormanlara göre 16 kat daha az gerçekleşti.
Araştırmada, yerli toplulukların geleneksel topraklarını geri kazanma, kendi yönetim mekanizmalarını sürdürme, tehditleri izleme ve zarar gören ekosistemleri yeniden canlandırma çalışmalarının önemine dikkat çekildi.
Bu çalışmaların biyolojik çeşitliliğin korunmasına, karbonun ormanlarda depolanmasına ve su döngülerinin sürdürülmesine katkı sağladığı belirtildi.
Yerli halkların kuşaklar boyunca geliştirdiği doğayla ilişkili bilgi ve uygulamaların, iklim değişikliğinin etkilerine karşı önemli bir koruma sağladığı ifade edildi.
MİLYONLARCA HEKTARLIK YERLİ HALK TOPRAĞI TEHDİT ALTINDA
Araştırma, yerli halkların ve yerel toplulukların koruduğu alanların aynı zamanda büyük sanayi ve enerji projelerinin baskısı altında olduğunu gösterdi.
Amazon Havzası’nda petrol ve doğal gaz arama-işletme sahalarının yaklaşık 31 milyon hektarlık yerli halk ve yerel topluluk toprağıyla çakıştığı belirlendi.
Orta Amerika’yı da kapsayan Mezoamerika bölgesinde ise madencilik ruhsatlarının yaklaşık 18,7 milyon hektarlık topluluk toprağıyla örtüştüğü tespit edildi.
Kongo bölgesinde haritalandırılan topluluk ormanlarının yüzde 38’i petrol ve doğal gaz sahalarıyla, yüzde 42’si ise madencilik ruhsatlarıyla çakışıyor.
Endonezya’da da yaklaşık 6 milyon hektarlık yerli halk toprağı, kereste üretimine yönelik işletme imtiyazlarıyla örtüşüyor.
Araştırmada, söz konusu çakışmaların endüstriyel faaliyetlerle toplulukların toprak hakları arasında çatışma riski yarattığına dikkat çekildi.
AMAZONLARDA 16 MİLYON HEKTARLIK YAŞAM ALANI RİSK ALTINDA
Araştırmanın dikkat çektiği örneklerden biri, Peru ile Brezilya arasında oluşturulması önerilen Yavarí-Tapiche Toprak Koridoru oldu.
Yerli halkların öncülüğünde geliştirilen bu girişim, yaklaşık 16 milyon hektarlık bir alanı kapsıyor. Koridor içerisinde dış dünyayla teması olmayan veya ilk temas aşamasındaki yerli toplulukların yaşam alanları da bulunuyor.
Ancak araştırmaya göre önerilen koridorun yaklaşık yüzde 10’u petrol ve doğal gaz sahalarıyla çakışıyor.
Bölgede ayrıca ağaç kesimi ve altyapı projelerinin yarattığı baskılar bulunuyor.
Yazıda, bu tür endüstriyel faaliyetlerin etkilerinin yalnızca faaliyet yürütülen alanlarla sınırlı kalmadığı, açılan yolların, kirliliğin ve doğal yaşam alanlarının parçalanmasının bütün su havzalarını ve ekosistemleri etkileyebileceği belirtildi.
Bu durumun yerli halkların geçim kaynaklarını, yaşam biçimlerini ve toprakları üzerindeki denetimlerini tehdit ettiği vurgulandı.
TOPRAK HAKLARININ TANINMASI TEK BAŞINA YETERLİ DEĞİL
Juan Carlos Jintiach ve M. Florencia Librizzi, toprak haklarının yasal olarak tanınmasını önemli bir kazanım olarak değerlendirirken, bu hakların yalnızca belgeler üzerinde kalmaması gerektiğini ifade etti.
Yazıda, enerji, madencilik, altyapı ve yatırım kararlarında yerli halkların iradesinin dikkate alınmamasının, hukuki olarak tanınmış hakları etkisiz hâle getirebileceği uyarısı yapıldı.
Bu nedenle hükümetlerin toprak kullanımına ilişkin planlarını, yatırım izinlerini ve ekonomik faaliyetlerini yerli halkların haklarıyla uyumlu hâle getirmesi gerektiği belirtildi.
Yerli toplulukların kendi topraklarında hangi faaliyetlerin yürütüleceğine ilişkin karar süreçlerine doğrudan katılması, istemedikleri endüstriyel projeleri reddetme haklarının da tanınması istendi.
İKLİM MÜCADELESİ İÇİN BEŞ TEMEL ADIM
Yazıda, yerli halkların ve yerel toplulukların haklarının güvence altına alınması için beş temel önceliğe dikkat çekildi.
İlk olarak yerli halkların, yerel toplulukların ve Afrika kökenli halkların geleneksel toprak haklarının tanınmasının hızlandırılması gerektiği belirtildi. Bu süreçte toplulukların kendi kurumlarına, önceliklerine ve uluslararası insan hakları standartlarına saygı gösterilmesi istendi.
İkinci olarak hakların tanınmasıyla birlikte yerel yönetim ve koruma mekanizmalarının güçlendirilmesi gerektiği vurgulandı. Toplulukların kendi topraklarını yönetebilmesi ve koruyabilmesi için uzun vadeli hukuki, kurumsal ve mali destek sağlanması talep edildi.
Üçüncü olarak madencilik, enerji, altyapı ve yatırım izinlerinin yerli halkların toprak haklarıyla uyumlu hâle getirilmesi gerektiği ifade edildi. Hükümetlerin toplulukların kendi yönetim planlarına saygı göstermesi, projeler öncesinde özgür, önceden ve bilgilendirilmiş onay ilkesini uygulaması, toplulukların istemedikleri faaliyetleri reddetme kararlarını tanıması istendi.
Dördüncü olarak iklim ve doğa koruma finansmanının doğrudan hak sahibi topluluklara ulaştırılması gerektiği belirtildi. Toplulukların kendi önceliklerine göre kullanabilecekleri sürekli ve esnek mali kaynaklara ihtiyaç duyulduğu vurgulandı.
Son olarak başarı ölçütlerinin yalnızca koruma altına alınan hektar sayısıyla sınırlı tutulmaması gerektiği ifade edildi. Yerli halkların kendi toprakları üzerinde ne ölçüde söz sahibi olduğu, endüstriyel tehditlerin azaltılıp azaltılmadığı ve mali desteğin topluluklara ulaşıp ulaşmadığının da değerlendirilmesi istendi.
‘BAŞARI, HALKLARIN KENDİ GELECEKLERİNİ BELİRLEYEBİLMESİYLE ÖLÇÜLMELİ’
Juan Carlos Jintiach ve M. Florencia Librizzi, toprak, enerji, madencilik, altyapı ve yatırım politikalarının birbirinden bağımsız yürütülmemesi gerektiğine dikkat çekti.
Yerli halkların, yerel toplulukların ve Afrika kökenli halkların öncülüğünde geliştirilen koruma çalışmalarının hükümet politikaları ve finansman mekanizmalarıyla desteklenmesinin önemini vurguladı.
2030 yılına kadar elde edilecek başarının yalnızca resmî olarak tanınan toprakların büyüklüğüyle değil, bu alanlarda yaşayan halkların haklarını kullanabilmesi, topraklarını yönetebilmesi ve geleceklerini kendilerinin belirleyebilmesiyle ölçülmesi gerektiği ifade edildi.
Yazıda, yerli halkların yaşam alanlarının madencilik, fosil yakıt çıkarımı ve büyük ölçekli endüstriyel faaliyetlerden korunmasının iklim mücadelesinin temel koşullarından biri olduğu belirtildi.
Juan Carlos Jintiach ve M. Florencia Librizzi, COP30’da verilen taahhütlerin COP31’de somut güvenceye dönüştürülmesi gerektiğini vurgulayarak, Belém’de verilen sözlerin Antalya’da uygulamaya geçirilmesi çağrısında bulundu.
Source: ANF News
